“Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında təbiətdən istifadə zamanı yaranan eko-geomorfoloji risklər və onların qiymətləndirilməsi” (2026–2029-cu illər) elmi-tədqiqat proqramının icrası çərçivəsində “Geomorfologiya və paleocoğrafiya” laboratoriyasının əməkdaşları – coğrafiya elmləri doktoru S.Ə. Tarixazər, coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru S.N. Abuşova və kiçik elmi işçi Ş.F. İsmayılova Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonunda çöl-monitorinq tədqiqatları aparmışlar. Ezamiyyətin əsas məqsədi aktiv texnogen təsir zonalarında, xüsusilə Daşkəsən rayonunun faydalı qazıntı yataqlarının hasilat sahələrində, həmçinin Göygöl rayonunun nəqliyyat arteriyaları boyunca və kənd məskunlaşma (seliteb) zonalarında ekoloji-geomorfoloji risklərin müasir vəziyyətinin qiymətləndirilməsindən ibarət olmuşdur.
Gəncə şəhərini yüksək dağlıq zonada yerləşən Göygöl gölü ilə birləşdirən avtomobil yolunun tədqiqi zamanı destruktiv yamac proseslərinin yüksək intensivliyi qeydə alınmışdır. Bu sahə mürəkkəb geomorfoloji quruluş: parçalanmış relyef, yolun serpentin (suborulma) xarakteri və yamacların yüksək meyilliliyi ilə səciyyələnir. Kövrək delüvial-gilli çöküntülərin geniş yayılması rütubətlənmə zamanı qruntların dayanıqlılığının sürətlə itirməsinə şərait yaradır.
Tədqiqat sahəsində çoxsaylı aktiv sürüşmə ocaqları və daş uçqunları aşkar edilmişdir. Bu proseslərin aktivləşməsi mövsümi xarakter daşıyır və intensiv atmosfer yağıntılarının düşmə dövrləri ilə korrelyasiya edir. Bundan əlavə, yol yatağının tikintisi və genişləndirilməsi zamanı yamacların texnogen kəsilməsi (altının qazılması) kritik faktor rolunu oynayır ki, bu da təbii yamac bucağını pozaraq yol infrastrukturunda müntəzəm deformasiyalara səbəb olur.
Ekspedisiya zamanı təbii və texnogen amillərin əhalinin təhlükəsizliyinə müştərək təsirinin klassik nümunəsi olan Dozulard kəndinə (Göygöl rayonu) xüsusi diqqət yetirilmişdir. 2006-cı ildə ərazinin qeyri-düzgün mühəndis hazırlığı (su kəmərinin çəkilməsi və yol tikintisi üçün yamacların kəsilməsi) və ardınca düşən leysan yağışları nəticəsində burada fəlakətli sürüşmə baş vermişdir. Bu proses sosial infrastrukturun (məktəb, tibb məntəqəsi, inzibati binalar) dağılmasına və 42 ailənin “Yeni Dozular” (2007-ci il) adlı yeni qəsəbəyə köçürülməsinə səbəb olmuşdur.
Ərazinin təkrar müşahidəsi göstərmişdir ki, sürüşmə kütləsinin sabitləşməsi baş verməmişdir. Sürüşmə hələ də yüksək aktivlik dərəcəsini saxlayır. Yamaclarda yeni çat şəbəkəsinin müəyyən edilməsi kütlənin hərəkətinin davam etdiyini sübut edir. Bundan başqa, salamat qalmış yaşayış tikililəri də birbaşa təhlükə zonasında qalmaqdadır. Binaların konstruktiv elementlərinin deformasiyası və şəxsi evlərin daşıyıcı divarlarında dərin çatlar müşahidə olunur.
Buradan belə bir nəticə çıxır ki, Dozular kəndindəki mövcud eko-geomorfoloji şərait kritik kimi qiymətləndirilir. Təsir zonasının gələcəkdə daha da genişlənməsinin qarşısını almaq üçün uzunmüddətli monitorinq strategiyasının hazırlanması və yamacbərkidici (sürüşməyə qarşı) tədbirlərin görülməsi tələb olunur.
Daşkəsən inzibati rayonunun ərazisi uzun tarixi dövr ərzində intensiv antropogen təzyiqə məruz qalır ki, bunun da əsas hərəkətverici qüvvəsi mineral-xammal bazasının genişmiqyaslı hasilatıdır. Açıq (karyer) və yeraltı (şaxta) hasilat üsullarını özündə birləşdirən çoxillik dağ-mədən fəaliyyəti regionun təbii landşaft-geomorfoloji quruluşunun dərin destruksiyasına səbəb olmuşdur. Geotexniki sistemlərin tətbiqi köklü relyefin əsaslı transformasiyasında, təbii ekzogen proseslərin disbalansında və həssas dağ ekosistemlərinin geri dönməz deqradasiyasında ifadə olunan intensiv texnogen morfolitogenezi şərtləndirmişdir.
Litogen əsasın deqradasiya miqyasını yoxlamaq (verifikasiya etmək) və müasir ekoloji vəziyyəti qiymətləndirmək məqsədilə müəlliflər tərəfindən Zəylik alunit və Çovdar qızıl-barit yataqlarının uzunmüddətli istismarı nəticəsində pozulmuş torpaqların yerində geoekoloji monitorinq aparılmışdır.
Beş günlük ekspedisiyanın nəticələri təsdiq edir ki, Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacı yüksək geomorfoloji risk zonası olaraq qalmaqdadır. Yamacların meyilliliyinin, litoloji qeyri-sabitliyin və artan texnogen təzyiqin əlverişsiz uzlaşması dövlət və özəl mülkiyyətə dəyə biləcək ziyanı minimuma endirmək üçün məsafədən zondlama metodları ilə müntəzəm yerüstü müşahidələrin inteqrasiyasını tələb edir.
